Democratisch klassenklimaat

Bijgewerkt: 17 okt 2019


Een veilig en democratisch klassenklimaat is een belangrijke voorwaarde voor dialoog in de klas. Wanneer leerlingen zich veilig en geaccepteerd weten en ervaren dat hun inbreng ertoe doet, zullen zij bereid zijn een actieve bijdrage te leveren aan de gesprekken in de klas. Omgekeerd kan dialoog een positieve bijdrage leveren aan het creëren van een zorgzaam en democratisch klassenklimaat (Verhoeven, 2012; Vieno, Perkins, Smith & Santinello, 2005; Parker & Hess, 2001; Lickona, 1997). Dialoog is een interactievorm waarin leerlingen op elkaar betrokken zijn, op een positieve manier met elkaar omgaan en elkaars mening respecteren.

Die positieve interacties creëren een gevoel van verbondenheid waardoor leerlingen en leraar elkaars nabijheid zoeken en zich tot elkaar aangetrokken voelen; zij hebben het goed met elkaar.

Die onderlinge verbondenheid noemen we ook wel sociale cohesie (Putnam, 2002). De leraar speelt een belangrijke rol bij het faciliteren en bewaken van het klimaat in de klas en daarmee ook bij het creëren van sociale cohesie.


Een traditionele manier van lesgeven, waarbij wordt uitgegaan van machtsongelijkheid, is niet geschikt wanneer leraren aan leerlingen verantwoordelijkheid willen geven en een democratisch klimaat willen creëren (Smyth, 1997). In een democratisch klassenklimaat hebben leerlingen de ruimte om hun eigen opvattingen naar voren te brengen, biedt de leraar ondersteuning bij het onder woorden brengen van hun opvattingen, wordt naar de stem van de leerling geluisterd en wordt met hun inbreng wat gedaan. Kortom, leerlingen hebben niet alleen een stem, ze oefenen ook invloed uit (Lundy, 2007).

Een democratisch klassenklimaat en sociale cohesie zijn niet vanzelfsprekend. Macht en status van sommigen kunnen soms (onbedoeld) een ongunstige invloed hebben. Zo hebben leraren vanuit hun opdracht en verantwoordelijkheid per definitie meer invloed dan leerlingen. Zij bepalen vaak de inhoud, de vormgeving en de organisatie van het onderwijsleerproces als ook de omgangsregels in de klas. Een belangrijke vraag is daarom: Hoe groot is de inbreng die leraren aan hun leerlingen toestaan? Wie bepaalt het gespreksonderwerp? Wiens stem wordt gehoord? Hoe wordt omgegaan met het gegeven dat sommige leerlingen soms meer invloed hebben dan andere?

Volgens Parker en Hess (2001) is een democratisch klassenklimaat gebaseerd op twee principes: gelijke toegang en gelijke kansen. Het is de taak van de leraar om een dergelijk democratisch klimaat te bevorderen (Lickona, 1997; Solomon, Watson & Battistich, 2001). Dat kan onder andere door zelf model te staan met een democratische en respectvolle houding naar de leerlingen, door een respectvolle houding van leerlingen op te merken, te benoemen en positief te waarderen. Het kan ook door leerlingen uit te dagen om actief mee te denken bij de keuze van het gespreksonderwerp, de organisatie van het onderwijsleerproces en de vaststelling van de omgangsregels in de klas.


Het is van belang dat leerlingen zichzelf als mede-eigenaar van het klassenklimaat gaan beschouwen. Dat kan door mee te denken en mee te beslissen over de wijze waarop zij met elkaar leren en werken. En soms moeten leraren ook gewoon corrigerend optreden en leerlingen een spiegel voorhouden wanneer ze ongewenst gedrag laten zien. Op deze wijze kan een klimaat in de klas groeien waarin leerlingen en leerlingen elkaar respecteren en zich met elkaar verbonden voelen.

De vraag was: Wat is de relatie tussen dialoog en sociale cohesie in de klas?

Het voeren van dialoog kan een positieve bijdrage leveren aan het klimaat en sociale cohesie in de klas. De leraar is een belangrijke factor in het bewerkstelligen hiervan. Hij of zij kan alle leerlingen gelijke toegang en gelijke kansen bieden om hun eigen stem te laten horen en invloed uit te oefenen tijdens de dialoog en door ongewenst gedrag te corrigeren.

Op deze wijze levert de leraar een positieve bijdrage aan de sociale cohesie en het democratisch klimaat in de klas.


Bron:Dialoog in de klas, Achtergronden, handreikingen en praktijkervaringen:basis- en voortgezet onderwijs

Jos Castelijns

Sophie Verhoeven

KPC Groep, ’s-Hertogenbosch, 2013 (te downloaden onder het kopje "bestanden delen")


6 keer bekeken

2019 Dialoog op school is een initiatief van Mens in Dialoog

  • LinkedIn Social Icon
  • Facebook Social Icon
  • Twitter Social Icon
  • Instagram Social Icon